Các nhà khoa học không thể biết được điều gì đang diễn ra trong lòng núi lửa.
Nhưng họ kết luận đã có thứ chặn magma bên trong ống phun trung tâm.
Họ tin rằng magma bị chặn nên dồn về phía Bắc, tạo ra khối đá phồng.
Magma được bơm trong ngọn núi lửa
giống như thổi quả bóng trong chiếc bánh sinh nhật.
Nếu bạn đặt quả bóng vào đó và bắt đầu thổi,
nó sẽ nứt ra, một phần sẽ di chuyển, căng lên và phồng về phía trước.
Đó có thể chính là điều đã xảy ra ở núi St. Helens.
Hầu hết các nhà khoa học tin rằng chỗ đá phồng sẽ gây ra lở đất.
Về lí thuyết, lở đất đưa đất đá từ đỉnh núi lửa xuống,
từ đó mở nút thắt chặn ống phun trung tâm.
Không bị chặn, phun trào dọc sẽ diễn ra.
Nhưng Miller và Waitt biết rằng có một người có giả thiết khác.
Khi David Johnston mới thấy chỗ phồng ở núi St. Helens,
anh nhớ tới đợt nghiên cứu về vụ phun trào năm 1956
của núi Bezymianny ở Liên Xô.
Nghiên cứu đã ghi lại được một trường hợp rất hiếm khi xảy ra.
Thay vì kiểu phun dọc cổ điển,
núi lửa của Liên Xô phun theo chiều ngang, bằng cú nổ cạnh sườn núi.
David Johnston đã nói rằng có nhiều điểm tương đồng
giữa hoạt động của Bezymianny năm 1956 và của núi St. Helens lúc đó,
vào tháng 3-4 năm 1980.
Trước khi phun trào, núi Bezymianny xảy ra một vụ nổ hơi,
một trận động đất, hình thành nên khối đá phồng.
Rất giống với những gì Johnston quan sát được ở núi lửa St. Helens.
Nhưng đồng nghiệp của anh không tin.
Phân tích trầm tích núi lửa cho thấy rằng
núi lửa St. Helens đã phun trào hàng trăm lần, tất cả đều theo chiều dọc.
Hoạt động của núi lửa trong vòng từ 3-4 ngàn năm trước
là dự báo về hoạt động trong tương lai của chính nó.
Khả năng lí thuyết chính là thứ hay được nói tới,
nhưng không phải là thứ đã làm chi phối cuộc đời bạn.
Sau khi vụ nổ xảy ra, họ nhận ra Johnston đã đúng.
Việc phớt lờ ý kiến của David Johnston đã gây ra hậu quả chết người.
Ban quản lí rừng khoanh vùng thành hai vùng màu đỏ và xanh nước biển,
trên bản đồ USGS dựa trên vụ phun trào dọc tồi tệ nhất của St. Helens trong lịch sử
không phải như vụ nổ ngang như đã xảy ra ở Bezymianny.
Các điều tra viên bây giờ đã hiểu chuyện gì đã xảy ra ở vụ nổ.
Nhưng họ vẫn còn phải tìm hiểu tại sao.
Họ cần một số liệu xác thực.
Tới giờ, cuộc tìm kiếm máy đo địa chấn vẫn chưa thành công.
Họ tìm được năm cái nhưng đều hỏng nặng.
Công cuộc điều tra bị ngừng lại.
Nhưng mười ngày sau vụ nổ là 1 phát hiện mang tính đột phá.
Cách 8km về phía Tây ngọn núi lửa,
các nhà điều tra đã tìm được một máy đo địa chấn.
Cái máy này chịu được vụ nổ.
Nhà địa chấn học Steve Malone.
Nó ghi lại trận động đất đầu tiên, vụ nổ, các mảnh vỡ nằm gần đó,
cả việc bị mất antenna,… vì bùn chảy xuống làm tuột antenna.
Ta có thể thấy cả quá trình trong bản ghi địa chấn lấy lại được từ trong bùn.
Sử dụng dữ liệu từ máy đo địa chấn,
các điều tra viên giờ có thể chắp nối thành một dòng thời gian chi tiết
ghi lại chính xác điều gì đã xảy ra trong vụ phun trào núi lửa ngày 18-5.
8 giờ 32 phút 20 giây.
Khối phồng mỏng manh trên sườn phía Bắc của núi St. Helens
sập xuống và tạo ra trận lở đất lớn.
Trận lở đất này cuốn bay lớp đá mỏng giữ magma.
Magma phun ra ở điểm yếu nhất, trong trường hợp này là mặt Bắc.
Đợt phun trào giải phóng mây tro bụi và mảnh vụn cực nóng bay ở vận tốc vài trăm km/h.
Như một đầu máy xe lửa, chúng di chuyển ở vận tốc vài trăm km/h.
Đám mây này di chuyển dọc theo vùng nông thôn như tấm thảm cuốn.
David Johnston ở cách núi lửa 10km.
Chỉ trong 40 giây, “cơn sóng” đã xô ngã anh.
Trú ẩn mau, nó tới rồi!
Một phút sau, sinh viên địa vật lý Keith Ronnholm
nhận ra rằng đám mây từ vụ nổ đang tiến thẳng về phía mình.
Anh chạy thoát thân.
Sau 90 giây, vụ nổ vượt qua cả vùng màu đỏ và vùng màu xanh,
san bằng mọi thứ trên đường, quật ngã những cái cây cao tới 75m.
Giờ đây, với vận tốc 950km/h,
đám mây mang theo tro bụi và các mảnh vụn tấn công cả khu vực.
Ngay cả ngọn đồi cao quanh khu vực nơi Danny và Brian dựng trại
cũng bị “hạ gục”.
Đám mây đến chỗ họ trong vòng 2 phút.
Với nhiệt độ 150 độ C, nó đủ đun sôi nhựa cây, làm Danny bị bỏng ở độ 2.
Mười phút sau vụ phun trào.
Nhiệt tỏa ra từ vụ nổ làm tan 75% số băng trên núi St. Helens,
giải phóng 174 tỉ lít nước vào hệ thống thung lũng sông.
Cả đội phân tích mẫu bùn bên thung lũng sông xung quanh núi lửa.
Họ phát hiện ra rằng dù cách núi tới 5km,
dòng bùn trôi từ sông băng vẫn cao đến 15m.
Nó tràn ngập 210km2 thung lũng, trôi đi với vận tốc 50km/h.
Thứ dòng bùn cuốn theo trên đường đi mới nguy hiểm.
Dòng bùn nước cuốn theo các nhà gỗ ở ngã ba của thung lũng sông Toutle.
Nó cuốn đi 20000 thân cây.
Giờ đây, nó tiến thẳng tới chỗ Roald Reitan và Venus Durgan.
Dòng bùn dâng lên ở khúc quanh của dòng sông.
Ngay cả ở đây, cách núi lửa đến 50km,
lực của nó vẫn đủ để tạo ra một cú đánh mạnh.
Chỉ cần 2 phút để phá hủy toàn bộ.
Chỉ hai phút thôi, sau đó trông mọi thứ không còn như cũ nữa.
Thật không thể tin nổi!
Dòng bùn cuối cùng cũng dừng lại sau khi cách xa ngọn núi 60km.
Tổng cộng, dòng bùn đã phá hoại 27 cây cầu,
200 ngôi nhà, làm 31 con tàu mắc kẹt trên sông Columbia.
Các nhà khoa học của USGS thừa nhận
mô hình dự đoán vụ phun trào của núi St. Helens là sai.
Vùng màu đỏ và màu xanh được chọn dựa vào việc núi lửa phun thẳng đứng,
không phải phun theo chiều ngang.
Nếu họ nghe lời David Johnston, lấy Bezymianny làm gương,
vùng nguy hiểm sẽ chính xác hơn.
Nhiều người đã có thể sống sót.
Nhưng một phần dự báo của họ là đúng.
Họ chắc chắn về dòng bùn, nơi nó quét qua và tác động của nó.
Họ đã chụp ảnh 21 cây cầu ở ngã ba sông
trước sự kiện vì họ chắc chắn rằng nếu xảy ra phun trào,
phần lớn chúng sẽ bị hủy hoại.
USGS muốn 40km thung lũng sông thành vùng cấm,
nhưng họ không có đủ thẩm quyền.
Quyền đó thuộc về Thống đốc Tiểu bang Washington, Dixie Lee Ray.
USGS đã cảnh báo cho Thống đốc nhưng bà không lưu ý đến nó.
Vậy tại sao bà không hành động theo lời khuyên của họ?
Trước khi núi St. Helens phun trào, USGS đã đưa ra 2 dự đoán quyết định.
Một: nếu xảy ra, sẽ là 1 vụ phun trào theo chiều thẳng đứng.
Họ đã sai.
Nhưng USGS đã đoán đúng việc phun trào sẽ giải phóng lượng bùn lớn
tràn ngập thung lũng sông quanh núi lửa.
Họ đã cảnh báo cho chính quyền.
Tôi và đồng nghiệp đều không vui, ít nhất là thất vọng
vì bang Washington phớt lờ cảnh báo nguy hiểm của USGS
trên đất đai và của cải của họ.
Họ không mở rộng vùng màu xanh và vùng màu đỏ vào đất của họ.
Vì thế, vào sáng ngày 18 tháng 5, vài nơi đáng ra phải bị cấm hay di tản
lại không bị cấm hay phải di tản.
Thống đốc Ray từ chối lời đề nghị của USGS.
Trở ngại khi đóng cửa con sông lớn vào đúng lúc mùa cá vừa bắt đầu,
chi phí cho bang và địa phương là yếu tố làm bà phải cân nhắc.
Bà có lựa chọn và bà chọn không đóng cửa dòng sông.
Có thể làm được và trong chiến tranh, chúng ta đã làm.
Nhưng ta chưa ở tình huống xấu nhất.
Tôi phải xem xét thông tin về mức độ nguy hiểm
và quyết định xem có nên di tản hay không.
Vài tháng sau, Thống đốc Ray phải ra hầu tòa.
Vụ kiện cho rằng biên giới vùng màu đỏ và vùng màu xanh
dựa trên lí do thương mại, không phải lời khuyên khoa học.
Vụ kiện chống lại bang Washington bị bãi bỏ vào năm 1985.
Thiệt hại của thảm họa lên tới hơn 1 tỉ đô la.
Thiệt hại với người bị ảnh hưởng không thể đếm được.
Vào ngày 18 tháng 5, chỉ trong vài giờ,
đó là giây phút đáng sợ và li kì nhất trong cuộc đời tôi,
cũng là khoảng thời gian khó khăn nhất tôi từng trải qua,
và tôi đã tin rằng mình sẽ chết.
Danny Balch hiện vẫn sống ở bang Washington.
Và giờ đây, anh đã có con trai hai tuổi.
Nhưng thảm họa vẫn phủ bóng đen lên cuộc sống của anh.
25 năm sau đó, anh vẫn uống thuốc giảm đau để đối phó với vết bỏng nặng.
Anh thấy giận vì giới khoa học đã không dự đoán được thảm họa.
Không ai bảo với chúng tôi mức độ nguy hiểm tới đâu,
hay khối phồng tệ đến thế nào.
Họ có nói một chút nhưng không nói rõ nó đang lớn lên ra sao.
Các nhà khoa học giữ lập trường là năm 1980,
họ không có đủ kiến thức để dự báo về quy mô của vụ nổ St. Helens.
Một điều mà chúng tôi không quen và không hay nghĩ tới
đó là vụ nổ có định hướng ấy rất lớn.
Và mức độ thiệt hại thì…
chưa từng xảy ra trong 4000 năm phun trào của St. Helens.
Bài học về núi St. Helens là chẳng có gì cả,
điều tưởng là tệ nhất vẫn có thể tệ hơn.
Đó là bài học về sự tỉnh táo vì kịch bản tồi tệ nhất vốn đã tệ,
nhưng nếu nó xấu hơn, chắc chắn mọi chuyện sẽ trở nên nghiêm trọng,
và thực tế rõ là như vậy.
Sau đợt phun trào, núi St. Helens trở thành đài tưởng niệm quốc gia,
và là nơi thu hút các nhà khoa học.
Trên ngọn đồi nơi nhà địa chất David Johnston đã bị giết,
giờ đây có đài quan sát để tưởng nhớ anh.
Đài quan sát Johnston cung cấp các thiết bị quan sát
cho các nhà địa chất trẻ làm việc.
USGS coi sự kiện năm 1980 là 1 lời cảnh tỉnh cho ngành núi lửa.
Các cuộc điều tra hé lộ thêm nhiều điều về núi lửa,
thay đổi khả năng dự đoán chính xác về vụ phun trào.
Vào tháng 2 năm 2005,
25 năm sau thảm họa chết người ở núi St. Helens,
các nhà địa chất đã dự đoán đúng thời điểm núi lửa hoạt động trở lại.
Núi phun trào trở lại, nhưng lần này không có ai thiệt mạng.
Ngày nay, công việc của USGS vượt ra ngoài nước Mỹ.
Họ đang quan sát 53 núi lửa trên toàn thế giới,
đưa ra những lời khuyên về độ nguy hiểm của những núi lửa hoạt động.
Chúng phun trào chỉ là vấn đề thời gian.
Nhưng công việc của USGS sẽ giúp đảm bảo
người sống trong các vùng núi lửa trên thế giới sẽ sẵn sàng.